ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ Α΄ 2η Σκηνή (495-541): Μενέλαος - Γερόντισσα

Μεταστροφή της τύχης από την ευτυχία στη δυστυχία

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

Ο Μενέλαος και η αφιλόξενη Γερόντισσα

Τι ζητάει ο Μενέλαος και πώς του συμπεριφέρεται η Γερόντισσα; 

Τι πληροφορείται ο Μενέλαος από τη Γερόντισσα; 

Γιατί η Γερόντισσα διώχνει τον Μενέλαο; 

Στις φωνές του Μενέλαου (ίσως να χτύπησε και την πόρτα του ανακτόρου) ανταποκρίνεται η Γερόντισσα, η θυρωρός του ανακτόρου. Προβάλλει από τη μεσαία πύλη. Συνήθως είναι παχιά ή λιγνή με σιμή μύτη. Ο ρόλος της Γερόντισσας εξυπηρετεί την εξέλιξη της υπόθεσης του μύθου. Διαθέτει πείρα ζωής, είναι φιλική προς την Ελένη κι έτσι αποκρύπτει από το Θεοκλύμενο την άφιξη του.

            Ο ποιητής για λόγους δραματικής οικονομίας δεν αποκαλύπτει την ταυτότητα του ξένου: στο τέλος της σκηνής η γερόντισσα φεύγοντας αγνοεί ακόμα ποιος είναι. Αυτό γινεται, καθώς κανείς μέσα στο παλάτι δεν πρέπει να γνωρίζει ποιος είναι ο ξένος, μέχρι την αναγνώριση Μενελάου – Ελένης. Και κυρίως αυτός που δεν πρέπει να το μάθει μέχρι να καταφέρουν οι δύο ήρωες να δραπετεύσουν είναι ο Θεοκλύμενος.

Ι. ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

·         Έντονη εξωτερική δράση (κινήσεις, χειρονομίες) – στοιχεία όψης

ο Μ. και η Γ. έρχονται σχεδόν στα χέρια (σκηνοθετικές πληροφορίες)

·         Σκηνοθετικοί και σκηνογραφικοί δείκτες (στοιχεία όψης)

Τα στοιχεία έντονης εξωτερικής δράσης που δηλώνονται μέσα στο κείμενο συνιστούν σκηνοθετικές οδηγίες, δηλαδή πώς συμπεριφέρονται οι ήρωες πάνω στη σκηνή: πχ «Μη σπρώχνεις ντε, το χέρι μου μη σφίγγεις»)

·         Στιχομυθία Μενέλαου – Γερόντισσας (διάλογος ανά στίχο)

έντονη σύγκρουση – ψυχολογική ένταση που κάμπτει την αντίσταση της γερόντισσας που του παρέχει απροσδόκητες και απίθανες πληροφορίες.

·         Δραματικός ρόλος της σκηνής (στοιχείο προώθησης του μύθου)

Η Γερόντισσα δίνει σημαντικές πληροφορίες στον Μ που προωθούν τον μύθο: α)Του λέει ότι η Ελένη βρίσκεται στην Αίγυπτο και μάλιστα μέσα στο παλάτι. 

Άλλες πληροφορίες που του δίνει:  

β)η χώρα είναι η Αίγυπτος και αυτό είναι το παλάτι του βασιλιά Πρωτέα

γ)ο Πρωτέας έχει πεθάνει και βασιλεύει ο γιός του Θεοκλύμενος, ο οποίος σκοτώνει τους Έλληνες που έρχονται στη χώρα,

δ)αιτία γι’ αυτό είναι η Ελένη, η κόρη του Τυνδάρεω από τη Σπάρτη (εδώ δεν εξηγεί περισσότερα)

·         Η επιλογή της Γερόντισσας (μιας γυναίκας, γριάς, υπηρέτριας, και όχι ενός άνδρα)

Οι γυναίκες είναι πιο ευαίσθητες αλλά και πιο δειλές.

Ο Μ. συγκρούεται με μια γριά γυναίκα, πράγμα που δείχνει την αθλιότητά του. 

Δημιουργεί πιο κωμικά αποτελέσματα επί σκηνής. 

Ο Ευριπίδης επιλέγει ως θυρωρό των ανακτόρων μια γυναίκα γερασμένη και αδύναμη και όχι κάποιο φρουρό στρατιώτη (εξυπηρέτηση θεατρικής οικονομίας). Αν ήταν άντρας, ίσως, η σκηνή εξελισσόταν διαφορετικά, πιθανόν κατέληγε σε βίαιη σύγκρουση, με απρόβλεπτες συνέπειες για την εξέλιξη του μύθου. Επίσης, ο Μενέλαος δε θα έπαιρνε τις απαραίτητες πληροφορίες και δε θα γινόταν η αποκάλυψη ότι στην Αίγυπτο βρίσκεται η Ελένη. Τέλος, δε θα αποκαλυπτόταν το ήθος του Μενέλαου (δείχνει σεβασμό προς τη Γερόντισσα, αν κι εκείνη τον αποπέμπει με τρόπο άκομψο και τον εξευτελίζει), αλλά και η ανωτερότητα των Ελλήνων έναντι των απολίτιστων βαρβάρων που δε σέβονται τον ιερό θεσμό της φιλοξενίας.

·         Τραγική ειρωνεία

Ο Μενέλαος αγνοεί πως η πραγματική Ελένη βρίσκεται στην Αίγυπτο. «Είν’ η Ελένη εδώ, του Δία η κόρη;» (στ. 528) «Την έκλεψαν απ’ τη σπηλιά μου;» (στ. 532)

·         Αντιθέσεις

α)Η στάση της Γερόντισσας απέναντι στον Μ στην αρχή / και στο τέλος  

β)Η καταγωγή, θέση του Μ (μεγαλείο, νίκη στη μάχη) / σε σχέση με την τωρινή του κατάσταση (αθλιότητα) 

γ)Είναι  - Φαίνεσθαι: κυριαρχεί σε όλο το έργο, αλλά και στο διάλογο Μενέλαου – Γερόντισσας:

α)η γερόντισσα δεν μπορεί να φανταστεί ότι ο κουρελής ζητιάνος είναι ο Μενέλαος

β)φαίνεται σκληρή αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι,

γ)διώχνει τον ξένο όχι γιατί δεν θέλει να τον βοηθήσει, αλλά για να τον σώσει,

δ)η γερόντισσα αγαπά και βοηθά τους Έλληνες, τους οποίους μισεί ο Θεοκλύμενος, από τον οποίο ήλπιζε να πάρει βοήθεια ο Μενέλαος

ε) ο Μενέλαος πιστεύει ότι έφερε από την Τροία την Ελένη και την έχει κρυμμένη σε μία σπηλιά, αλλά μαθαίνει από τη Γερόντισσα ότι η Ελένη είναι στο παλάτι και την Αίγυπτο, πριν ξεκινήσει η εκστρατεία για την Τροία,

στ)πιστεύει ότι στο παλάτι θα τον λυπηθούν και θα του δώσουν και δώρα φιλοξενίας, ενώ αν δε φύγει το μόνο που θα κερδίσει  είναι ο θάνατός του.

Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στη δόξα (<δοκεῖ΄= φαίνεται) και την αλήθεια προβληματίζει: Θα αναγνωρίσει η Ελένη το Μενέλαο; Ο Μενέλαος θα αποδεχθεί την πραγματική Ελένη; Θα πιστέψει την ιστορία της; Θα αποκαλυφθεί η ταυτότητα του Μενέλαου στο Θεοκλύμενο και τι θα ακολουθήσει;

      Αυτή η αντίθεση δεν είναι μόνο θέμα της φιλοσοφίας, αλλά και θέμα που θα απασχολούσε τον άνθρωπο καθημερινά σε όλους τους τομείς της ατομικής και κοινωνικής του ζωής:

α)η εικονική πραγματικότητα από τη μια και η πραγματικότητα από την άλλη συνυπάρχουν, το γνήσιο και η απομίμηση, η αλήθεια και το ψέμα,

β)η διαφήμιση δημιουργεί ένα πέπλο εικονικής πραγματικότητας, προπαγάνδας και παραπλάνησης, που καλύπτει την αλήθεια,

γ)η άγνοια και οι προκαταλήψεις μας εμποδίζουν το δρόμο προς την αλήθεια, με αποτέλεσμα να δηλητηριάζουν τις ανθρώπινες σχέσεις,

δ)πολλοί άνθρωποι φορούν «προσωπείο», είναι υποκριτές και κρύβουν την αλήθεια…

Μήπως τελικά η δική μας ζωή μοιάζει περισσότερο απ’ όσο πιστεύαμε με τους ήρωες μας…;

Γιώργος Σεφέρης, "Ελένη"

Γιώργος Σεφέρης, "Ελένη", Ποιήματα, Αθήνα, Ικαρος, ¹⁵1985, σσ. 239-242.

ΕΛΕΝΗ

ΤΕΥΚΡΟΣ ... ες γην εναλίαν Κύπρον ου μ' εθέσπισεν
οικείν Απόλλων, όνομα νησιωτικόν
Σαλαμίνα θέμενον της εκεί χάριν πάτρας.
..............................................................
ΕΛΕΝΗ: Ουκ ήλθον ες γην Τρωάδ' , αλλ' είδωλον ήν.
.............................................................
ΑΓΓΕΛΟΣ: Τι φής;
Νεφέλης άρ' άλλως είχομεν πόνους πέρι;

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ,ΕΛΕΝΗ

 

"Τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες''.

Αηδόνι ντροπαλό, μες στον ανασασμό των φύλλων,

σύ που δωρίζεις τη μουσική δροσιά του δάσους

στα χωρισμένα σώματα και στις ψυχές

αυτών που ξέρουν πως δε θα γυρίσουν.

Τυφλή φωνή, που ψηλαφείς μέσα στη νυχτωμένη μνήμη

βήματα και χειρονομίες^. δε θα τολμούσα να πω φιλήματα^.

και το πικρό τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας.

"Τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες".

Ποιες είναι οι Πλάτρες; Ποιος το γνωρίζει τούτο το νησί;

Έζησα τη ζωή μου ακούγοντας ονόματα πρωτάκουστα:

καινούργιους τόπους, καινούργιες τρέλες των ανθρώπων

ή των θεών^.

η μοίρα μου που κυματίζει

ανάμεσα στο στερνό σπαθί ενός Αίαντα

και μιαν άλλη Σαλαμίνα

μ' έφερε εδώ σ' αυτό το γυρογιάλι.

Το φεγγάρι

βγήκε απ' το πέλαγο σαν Αφροδίτη^.

σκέπασε τ' άστρα του Τοξότη, τώρα πάει να 'βρει

την καρδιά του Σκορπιού, κι όλα τ' αλλάζει.

Πού είναι η αλήθεια;

Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης^.

το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε.

Η Ελένη του Ευριπίδη σε κόμικ

Επειδή όλα μπορούν να γίνουν αντικείμενο καλλιτεχνικής έμπνευσης και η τέχνη - εκ προοιμίου ανατρεπτική - οφείλει να υπονομεύει τα πάντα, την εξουσία, τη θρησκεία, τις σχέσεις των φύλων, τον πόλεμο, την ομορφιά, η τραγωδία "Ελένη" του Ευριπίδη  μπορεί να αποτελέσει  ευκαιρία για  σάτιρα.  Άλλωστε  ο Ευριπίδης και η γενιά του το ίδιο δεν έκαναν; Έθεταν ερωτήματα, αμφισβητούσαν, αμφέβαλαν, επέκριναν, χειραφετούνταν.........................

Το  καλλιτεχνικό ντουέτο, Βασίλης Αναστασιάδης, συγγραφέας - εκπαιδευτικός και Γιάννης Αντωνόπουλος, σκιτσογράφος - εικονογράφος, ( Δείτε περισσότερα εδώ:) πήρε τη γνωστή μας τραγωδία του Ευριπίδη και την έκανε χιουμοριστικό κόμικ. 

"Ένα κόμικ που θα σας κάνει να γελάσετε δίχως χοντροκομμένα αστεία, αλλά με χιούμορ επιπέδου, στο οποίο συμβάλλουν τόσο το σενάριο με τις ανατροπές και τα λεκτικά ευρήματά του, όσο και το σκίτσο -  χρώμα, που υπηρετούν την εξέλιξη του μύθου, προσδίδοντας την απαραίτητη εικόνα / θέαση"(Δ. Φύσσας, συγγραφέας)

                                                                                                                                                                                                                                            

Δείτε πώς παρουσιάζουν οι δημιουργοί του κόμικ κάποια από τα κατά ποσόν μέρη της τραγωδίας: 

Συνηρημένα και των τριών τάξεων ενεργητική και μέση φωνή

               

Α. Να κυκλώσετε τη σωστή απάντηση:                                  Μονάδες  4,5 (9x0,5)

Α.      Το β΄ πληθυντικό πρόσωπο της οριστικής του ενεστώτα του ρήματος τιμῶμαι(-άομαι):

1.         τιμᾶσθε

2.         τιμῶσθε

3.         τιμᾶτε

4.         ἐτιμᾱσθε

Β.       Το γ΄ πληθυντικό πρόσωπο της υποτακτικής του ενεστώτα του ρήματος πειρῶ(-άω):

1.                   πειρόσι

2.                   πειρῶσι

3.                    πειρῶτε

4.                    πειρᾶτε

Γ.       Το α΄ ενικό πρόσωπο της οριστικής του παρατατικού του ρήματος ὁρῶ(-άω):

1.                    ὥρων

2.                    ὅρων

3.                    ἐώρων

4.                    ἐόρων

Δ.      Το γ΄ ενικό πρόσωπο της οριστικής του παρατατικού του ρήματος ἀγανακτῶ(-έω):

1.           ἠγανάκτει

2.           ἀγανάκτει

3.           ἠγανακτεῖ

4.           ἀγανακτεῖ

Ε.       Το β΄ ενικό πρόσωπο της προστακτικής του ενεστώτα του ρήματος ἀγνοοῦμαι(-έομαι):

1.                   ἀγνόει

2.                   ἀγνοεῖ

3.                    ἀγνόου

4.                    ἀγνοοῦ

ΣΤ.      Το γ΄ ενικό πρόσωπο της ευκτικής του ενεστώτα του ρήματος ἐνοχλῶ(-έω):

1.                    ἐνόχλοι

2.                    ἐνοχλοίη

3.                    ἠνόχλοι

4.                    ἠνοχλοίη

Ζ.       Το γ΄ πληθυντικό πρόσωπο της οριστικής του παρατατικού του ρήματος ἡγοῦμαι(-έομαι):

1.                    ἡγοῦντο

2.                    αἰγοῦντο

3.                    ἡγεῖντο

4.                    ἡγῶντο

Η.      Το β΄ ενικό πρόσωπο της υποτακτικής του ενεστώτα του ρήματος πληροῦμαι(-όομαι):

1.                    πληρῆ

2.                    πληροῦ

3.                   πληροῖ

4.                    πληρῶ

Θ.      Το α΄ πληθυντικό πρόσωπο της οριστικής του παρατατικού του ρήματος ἀξιῶ(-όω):

1.                    ἀξιοῦμεν

2.                    ἀξιῶμεν

3.                    ἠξιεῖμεν

4.                   ἠξιοῦμεν

Β. Να αντικαταστήσετε τους τύπους του ρήματος «νικάω-ῶ» με τούς αντίστοιχους τύπους των ρημάτων «πολεμέω-ῶ» και «δουλόω-ῶ» στις παρακάτω προτάσεις.                        Μονάδες 6,5 (13x0,5)

Δεῖ ἡμᾶς τούς ἐχθρούς νικᾶν.         Παρασκευαζόμεθα ἳνα τούς ἐχθρούς νικῶμεν. (Υποτακτική)      Νικάτω τούς ἐχθρούς τῆς πόλεως.      Εἰ νικῷμεν τούς ἐχθρούς, γενοίμεθα ἄν ἡγεμόνες.      Οἱ ἐχθροί ἅπαντες ἐνικῶντο ὑπό τῶν ἡμῶν πατέρων.      Οἱ νικῶντες τούς ἐχθρούς εἶεν μακάριοι.      Δεῖ τούς ἐχθρούς νικᾶσθαι.

Δεῖ ἡμᾶς τούς ἐχθρούς πολεμεῖν

Γ. Να αντιστοιχίσετε τις λέξεις της στήλης Α’ με τη γραμματική αναγνώριση τους στη στήλη Β’. (Προσοχή! Μπορεί να υπάρχουν και 2 σωστές απαντήσεις σε κάποια!).                                                      Μονάδες 9

Α’                                                                                            Β’

1.   τελευτᾶ 2.   νικάσθων/ νικάσθωσαν 3.   ἠρωτῶμεν 4.   ἡττῶντο 5.   ἐκράτουν 6.   φοβῇ 7.   κρατοῖς

α.    γ’ ενικό οριστικής ενεστώτα ε.φ. Ρ σε –άω  -ῶ β.    γ’ ενικό υποτακτικής ενεστώτα ε.φ. Ρ σε –άω -ῶ γ.     γ’ πληθ. προστακτικής ενεστώτα μ.φ. Ρ σε άομαι - ῶμαι δ.    α’ πληθ. οριστικής παρατατικού ε.φ Ρ σε –άω  -ῶ ε.    γ’ πληθ. οριστική παρατατικού μ.φ. Ρ σε άομαι - ῶμαι στ.  α’ ενικό οριστικής παρατατικού ε.φ. Ρ σε έω - ῶ ζ.     β’ ενικό οριστικής ενεστώτα μ.φ. Ρ σε έομαι - ῶμαι η.     β’ ενικό υποτακτικής ενεστώτα μ.φ. Ρ σε έομαι - ῶμαι θ.     β’ ενικό ευκτικής ενεστώτα ε.φ. Ρ σε έω - ῶ

Ελένη Ευριπίδη ΠΡΟΛΟΓΟΣ Β ΣΚΗΝΗ ΣΤ. 83-191

Ο Τεύκρος πληροφορεί την Ελένη:

•       για τους Έλληνες

•       για την Τροία

•       για την «Ελένη»

•      για τον Μενέλαο

•      για τη μητέρα και τους αδερφούς της.

Οι απαντήσεις δίνονται ύστερα από πιεστικές ερωτήσεις της Ελένης.    Η πορεία είναι από το γενικό (Έλληνας) στο ειδικό (Τεύκρος).

 

Γιατί ο ποιητής επιλέγει τον Τεύκρο ως αγγελιαφόρο

•          Γνωρίζει όλα τα σχετικά με την Τροία και την Ελλάδα από «πρώτο χέρι».

•          Είναι ο μόνος που πέρασε από την Αίγυπτο στο δρόμο του για την Κύπρο.

•          Οι «νόστοι» έχουν ολοκληρωθεί –εκτός του Οδυσσέα που είναι «κολλημένος» στο νησί της Καλυψώς.

•          Είναι νικητής μα ουσιαστικά χαμένος (αντιπολεμικό μήνυμα).

•          Έχει υποφέρει πολλά εξαιτίας του τρωικού πολέμου και συγκεντρώνει στο πρόσωπό του τον πόνο για τον πόλεμο και το μίσος για την Ελένη που τη θεωρεί υπαίτια.

•          Έχει σχέση με τον Ευαγόρα της Κύπρου  μυθικός πρόγονος ενός πιστού συμμάχου των Αθηνών) και η παρουσία του σκοπό έχει να δείξει ότι δεν χάθηκαν όλα για τους Αθηναίους μετά την καταστροφή στη Σικελία .

•          Έχει κοινά με την Ελένη. *

Τα κοινά σημεία της Ελένης και του Τεύκρου

•          Και οι δύο είναι εξόριστοι από την πατρίδα τους και ταπεινωμένοι.

•          Και οι δύο έχουν χάσει την οικογένειά τους εξαιτίας του πολέμου και είναι μισητοί (η Ελένη από τους Έλληνες και ο Τεύκρος από τους συγγενείς του).

•          Είναι θύματα χωρίς να το θέλουν μιας «κρίσης» (του Πάρη-των όπλων του Αχιλλέα).

•          Ζητούν και οι δύο βοήθεια από τη Θεονόη.

•          Έχουν λάβει και οι δύο θετικούς χρησμούς (η Ελένη από τον Ερμή και ο Τεύκρος από τον Απόλλωνα)

ΕΛΕΝΗ ΕΥΡΙΠΙΔΗ Α’ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ ΣΚΗΝΗ 1Η 437-494

Επεισόδιο ονομάζεται το διαλογικό τμήμα της τραγωδία που βρίσκεται ανάμεσα στα χορικά. Από την «ἐπείσοδον», δηλ. την επανεμφάνιση ενός προσώπου στη σκηνή και ολοκληρώνεται με την αποχώρησή του. Στα επεισόδια γίνεται ο διάλογος μεταξύ των προσώπων και έτσι προωθείται η δράση.

    Η απροσδόκητη εμφάνιση του Μενέλαου στη σκηνή προωθεί σημαντικά τη δράση. Ο Ευριπίδης όμως δε βιάζεται: η αναγνώριση των συζύγων θα αργήσει ακόμα πολύ. Ο ήρωας κάνει ένα μακροσκελή πρόλογο –επιβράδυνση. Όλο το Α’ επεισόδιο είναι μια προετοιμασία της αναγνώρισης, όπου ο Ευριπίδης θα «παίξει» με την αγωνία του θεατή.